گزارش «تهران‌امروز» از سخنراني فرزانه دولت‌آبادي درباره روند تكميلي ادبيات كلاسيك تركي از آغاز تا امروز

ژانویه 3, 2008 در 9:36 ب.ظ. | نوشته شده در ادبیات, خبر و تحلیل | بیان دیدگاه

روح ايده‌آل‌پرستي در شعر كلاسيك تركي

سه شنبه 4 دي 1386

سپیده میرزایی:هفته گذشته دويست و هفتمين نشست هفتگي كانون ادبيات ايران در خصوص روند تكميلي ادبيات تركيه از دوران كلاسيك تا امروز با سخنراني دكتر ‌فرزانه دولت‌آبادي استاد و مدير گروه زبان تركي دانشگاه علامه طباطبايي برگزار شد.

فرزانه دولت‌آبادي متولد مرند، داراي دكتراي زبان و ادبيات تركي است. از آثار ترجمه زيرچاپ او مي‌توان «ابر در هوا» و «استامبول در سفر» را نام برد. فرزانه دولت‌آبادي سه سال به عنوان دانشيار در دانشگاه علامه طباطبايي فعالیت کرده و ده‌ها مقاله به نشريات و مجلات كشور و خارج از كشور ارائه كرده است كه از ميان آنها مي‌توان به مجله وارليك تركيه چاپ تهران،‌ مجله پل فيروزه در سازمان پژوهش‌هاي فرهنگي و مجله وزارت آموزش و پرورش در مركز پژوهش‌هاي ادبي تبريز اشاره كرد. دولت‌آبادي مقدمه سخنراني خود را به معرفي دو ترجمه در دست خود اختصاص داد و هدف از ترجمه اين آثار را گسترش ادبيات تركيه در 20 كشور جهان از جمله ايران دانست. در راستاي اجراي اين پروژه 9 اثر ترجمه خواهد شد.در ادامه بحث دكتر فرزانه دولت‌آبادي به اهميت زبان و ادبيات كلاسيك تركيه تا به امروز مي‌پردازد. متن زير گزيده سخنان مطرح‌شده در اين نشست است.
***
زبان وسيله تفاهم بين افراد بشر است و از مجموعه صداها و كلمات ساخته شده است. در طول تاريخ زبان نيز همانند ديگر عوامل طبيعي به سير تكاملي خود ادامه داد و انسان‌ها نيز از آن طريق توانستند احساسات، انديشه‌ها و افكار خود را ابراز و نيازهاي اوليه خويش را رفع كنند و بدين‌سبب زبان را مانند هر ميراث ديگري به فرزندان و آيندگان منتقل كردند. زبان در ميان اين انتقالات زباني، روز به روز كامل‌تر مي‌شود و در پي آن قالب‌هاي نوين زباني جايگزين قالب‌هاي كهنه مي‌شوند.

تقسيم‌بندي زبان تركي
زبان تركي يكي از قديمي‌ترين و قانونمندترين زبان‌هاي دنيا شناخته شده و جزو زبان‌هاي
اورال- آلتايي محسوب مي‌شود. متخصصان زبان تركي، ملل ترك‌زبان را به سه گروه اصلي تقسيم كرده‌اند: تركان شرقي، تركان شمالي و تركان غربي يا اوغوزها. در اين نشست بحث اصلي روند تكميلي ادبيات كلاسيك تركيه بيشتر به تركان غربي اختصاص دارد. تركان غربي را نيز مي‌توان به سه شاخه تركان آناتولي (تركيه)، تركان آذربايجان و تركان تركمن تقسيم كرد.نمي‌توان به تاريخ مشخصي در مورد آغاز زبان تركي اشاره كرد اما مي‌توان نشانه‌هاي آن را در قديمي‌ترين آثار به‌جامانده اين زبان همانند خطوط به‌جامانده يني‌سئي در قرن پنجم ميلادي و كتيبه‌هاي اوخون كه از قرن هشتم به‌جا مانده يافت.
با توجه به شرايط فرهنگي، اجتماعي و سياسي دوران مختلف تاريخي، ادبيات تركيه به سه دوره بزرگ تقسيم مي‌شود: 1- ادبيات تركي پيش از اسلام 2- ادبيات تركي تحت‌تاثير فرهنگ اسلامي 3ـ ادبيات تركي تحت‌تاثير فرهنگ غربي. ادبيات تركي پيش از اسلام دو خصوصيت شفاهي و نوشتاري خود را تا عصر حاضر حفظ كرده است. در اين دوره تركان به طبيعت گرايش داشتند و الفباي رايج آنها گوك‌تورك و اويغوري بوده است. اولين شعر سروده‌شده در اين زمان شعري است مرثيه‌مانند كه بعد از جنگ هون‌ها سروده شد و اين شعر در منابع چيني نيز ذكر شده است. ادبيات دوره قبل از اسلام در وزن هجايي سروده شده و معمولا از چهار مصرع تشكيل گرديده كه در برخي موارد قافيه اشعار در ابتداي مصراع نيز ذكر گرديده است.
در دوره تاثيرگذاري فرهنگ اسلامي بر ادبيات تركيه، مي‌توان گفت اساس اين ادبيات، افكار و انديشه‌هاي اسلامي بود. تركان در قرن نهم ميلادي به دين اسلام گرويدند و علاوه بر تاثيرات ديني و اعتقادي از لحاظ فرهنگي،‌ اجتماعي و ادبي نيز كاملا تحت تاثير فرهنگ اسلامي قرار گرفتند. در اين دوران تركان مسلمان همانند ساير ملل از خط اسلامي استفاده مي‌كردند. از قرن نهم تا يازدهم ميلادي تركان مسلمان،‌ از زادگاه خود و تركستان به سمت شرق و غرب حركت كردند و از اين پس زبان تركي از اين سو تحت‌تاثير اخلاق و فضيلت اسلامي قرار گرفت و از سوي ديگر با كوچ تركان به سرزمين‌هاي مجاور لهجه‌هاي مختلف تركي نيز شكل گرفت. مي‌توان گفت در اين دوره تركان شرقي و شمالي و غربي از هم جدا شدند. مضمون ادبيات اين دوره احاديث و علوم قرآني بود كه محتواي آن قصص پيامبران، مناقب و زندگينامه بزرگان اسلام بود. تمامي اين مضامين در قالب‌هاي شعر كلاسيك و بر وزن عروضي نوشته مي‌شد. مي‌توان گفت ادبيات اسلامي ادبياتي بود كه در ميان ملت‌هاي مسلمان از قبيل فارس و عرب،‌داراي ويژگي‌هاي مشتركي بوده است. اولين اثر تركي دوره اسلامي «قوتاد قوبيليك» در سال 1069 ميلادي به دست يوسف خاص حاجب نگاشته شد و دومين كتاب اين دوره، كتاب فرهنگ لغات تركي به عربي است كه با نام «ديوان‌ الغات ترك»،‌ به دست محمود كاشغري به رشته تحرير در آمد. ادبيات تركي دوره اسلامي را به دو گروه ادبيات تركي شرقي و ادبيات تركي غربي تقسيم كرده‌اند. ادبيات تركي شرقي در منطقه خوارزم، بخارا، سمرقند، هرات و كاشغر به زبان تركي چغتايي تشكيل يافت و ادبيات تركي غربي نيز در مناطق آذربايجان و آناتولي (تركيه كنوني) گسترش يافت كه از آن با نام تركي كلاسيك يا ادبيات تركي ديواني ياد شده است.

ادبيات كلاسيك ترك
ادبيات كلاسيك تركي كه بين سال‌هاي سيزدهم تا هجدهم ميلادي ادبيات رايج تركان غربي بود، در محيط‌هاي خاص ادبي همانند مدارس و دربار سلاطين مورد استفاده قرار مي‌گرفت و از آن به‌عنوان ادبيات خواص نيز ياد شده است. ادبيات كلاسيك تركي با تاثيرپذيري از فرهنگ اسلامي و آميختن با روح تركي حدود 600 سال ادبيات تركان غربي بود و توانمندي خود را نيز تاكنون حفظ كرده است. از ميان ويژگي‌هاي ادبيات كلاسيك مي‌توان به وجود اعتقادات ديني، آيات و احاديث، تاريخ اسلام، تصوف، ميتولوژي ايراني، افسانه‌ها و معجزات پيامبران، علوم جديد همچون حكمت، كيميا، هندسه و طب، تاريخ و فرهنگ تركان و اصطلاحات و ضرب‌المثل‌هاي تركي و اسلامي اشاره كرد.
همچنين احمدي، شيخ اوغلي (قرن چهاردهم)، شيخي، غياثي (قرن پانزدهم)، ذاتي، باتي و خيالي، فضولي، روحي بغدادي (قرن شانزدهم)، شيخ‌الاسلام يحيي، نايلي، عطايي (قرن هفدهم) و نديم، شيخ غالب، غريب پاشا (قرن هجدهم) از شاعران نامدار ادبيات كلاسيك ترک شمرده مي‌شوند.شعر كلاسيك تركي هنري است آميخته با ويژگي‌ها و زيبايي‌هاي خاص كه اين ويژگي‌ها برگرفته از تشبيهات، استعاره‌ها و مجازات است.دنياي تصور و خيال نامحدود، زباني دور از زبان عوام، موزون و قالب‌هاي خاص شعري آن به همراه فرهنگ و اعتقادات اسلامي خصوصياتي خاص به آن داده است. شعر كلاسيك، شعري است و البته به قوانين و اشكال خاص خود كه روح ايده‌آل‌پرستي سراپاي آن را فراگرفته است. همچنين مضمون‌داربودن آن نيز يكي از مشخصه‌هاي بارز آن به حساب مي‌آيد.
فرزانه دولت‌آبادي پس از تفكيك ويژگي‌هاي ادبيات تركي در قرن‌هاي سيزدهم، چهاردهم، پانزدهم، شانزدهم، هفدهم و هجدهم ميلادي به بررسي آغاز ادبيات نو تركي پرداخت.

آغاز ادبيات نوين تركي
پس از قرن نوزدهم سير تاريخي و تكميلي ادبيات كلاسيك تركي تحت تاثير فرهنگ و ادب غربي تغيير يافت و در پي آن تحقيقات گسترده‌اي در زمينه ادبيات و تاريخ ادبيات انجام گرفت كه مهم‌ترين آنها تحقيقات فؤاد كوپرولو بود كه ادبيات جديد را به 5 دوره مهم تفكيك كرد و در حال حاضر از اين تقسيم‌بندي‌ها تبعيت مي‌شود. اين 5 دوره عبارتند از: 1ـ ادبيات دوره تنظيمات 2ـ ادبيات ثروت فنون 3ـ ادبيات فجر آتي 4ـ ادبيات ملي 5- ادبيات دوره جمهوري. مي‌توان گفت زبان و ادبيات تركي در قرن هجدهم و اوايل قرن نوزدهم شكل تازه‌اي به خود گرفت: اين ادبيات به زبان روزمره مردم نزديك‌تر شده بود و نشانه‌هاي كاربردهاي عناصر زبان محلي در اشعار شاعران اين دوره ديده مي‌شد. در اين دوره دولت عثماني به دليل مشكلات فراواني از قبيل جنگ‌هاي پي در پي رو به انقراض بود و بدين جهت تجدد نظامي، اقتصادي، فرهنگي و در نتيجه تجدد ادبي از تجددهاي ضروري آن دوره به شمار مي‌آمدند.
بدين‌صورت در سال 1839 فرمان تنظيمات از سوي مصطفي رشيد پادشاه صدراعظم عثماني در كاخ توپ قاپي صادر شد. اين فرمان اولين انقلابي تلقي مي‌شد كه از سوي دربار به اجرا درآمده بود. پس از اين فرمان تغييرات چشمگيري در زمينه‌هاي نظامي، اقتصادي، سياسي صورت گرفت و در نتيجه ادبيات نيز به مرحله جديدي از تجدد خود راه يافت.
شاعران عثماني به تدريج با انديشه‌ها و فرهنگ غرب آشنا مي‌شدند و اين وسيله‌اي بود براي تاسيس ادبيات جديد. اولين مرحله اين تجدد مجادله‌هايي بود كه بين شاعران سبك كلاسيك و بانيان ادبيات نو رخ داد. به تدريج زبان ادبي جديد تركي جايگزين زبان شعري و نثر كلاسيك ترك شد.
ادبيات دوره ثروت فنون (1901 – 1896)
در اين دوره طرفداران فرهنگ و ادب تركيه در مجموعه ادبي با نام «ثروت فنون» گردهم آمدند و فعاليت‌هاي فرهنگي ـ ادبي خود را در اين زمينه گسترش دادند كه مهم‌ترين اين افراد، رجايي‌زاده محمود اكرم بود. اين گروه از لحاظ رعايت شكل و اسلوب ادبي از يك طرف پيشرو مكتب رئاليسم فرانسه بودند و از طرف ديگر رمانتيسم كه از دوره قبل بر ادبيات ترك حاكم بود و مانع رشد سالم اين حركت مي‌شد. اين گروه طرفدار سرسخت «هنر براي هنر» بودند و بدون داشتن اطلاعات عميقي از ادبيات غرب، به ادبيات شرق پشت كردند و اين شبكه بزرگ‌ترين ضعف آنان در اين دوره محسوب مي‌شد. چهارمين و مهم‌ترين ويژگي اين دوره، زبان متكلفانه و مسجع شاعران اين دوره بود اما با تمامي اين اوصاف محتوايي ادبيات ترك كاملا تغيير يافت و پيشرفت چشمگيري نسبت به دوره قبلي حاصل شد. شاعر معروف اين دوره توفيق فكرت بود كه شعر تركيه را از فردگرايي به جمع‌گرايي سوق داد و واژه‌هاي حريت، مدنيت و مليت را مورد بحث قرار داد و در شعرش طرفدار پارنالسيزم بود.

ادبيات دوره فجر آتي (1913 ـ 1909)
اين دوره ادبي پس از انقلاب مشروطيت تركيه (1908) شكل گرفت و در پي آن تشكل‌هاي جوانان ترك در چند انجمن ادبي حاصل شد. موضوع اساسی شعر اين دوره همانند شعر دوره ثروت فنون عشق و طبيعت بود و وزن عروضي همچنان ادامه داشت. احمدهاشم از شاعران مشهور اين دوره است كه شاعران دوره بعد از خود را نيز تحت تاثير قرار داده است. در شعر او موسيقي از اهميت بالايي برخوردار است و محتوا و سبك سمبليسم نيز در آثارش ديده مي‌شد.

دوره ادبيات ملي (1923 ـ 1911)
پس از انقلاب، مشروطيت و انقراض كامل دولت عثماني، ادبيات تركيه نيز وارد مرحله جديدي شد. ضياء گوك آلپ با انتشار مجله «گنج قلملر» در سال 1911 و «يني مجموعه» در سال 1917، شاعران جوان را گرد خود آورد و هدف اساسي آنان در اين دوره، تكامل زبان و ساده‌تر و رساتر كردن هرچه بيشتر آن بود. آنان به هر طريقي زبان و ادبيات كلاسيك را مورد انتقاد قرار مي‌دادند، به‌طوري كه قوانيني را در اين زمينه به تصويب رساندند. از قبيل: حذف قواعد فارسي و عربي از ساختار جملات تركي، نوشتار كلمات عربي با تكيه بر اصول و املاي تركي، استفاده كردن از كلمات فارسي و عربي در اصطلاحات علمي و استفاده نكردن از ديگر لهجه‌هاي تركي. عمر صيف‌الدين را مي‌توان يكي از داستان‌نويسان مشهور اين دوره دانست كه محتواي داستان‌هاي او با اصول ادبيات ملي كاملا يكسان است. در اين دوره كه پيش‌مقدمه‌اي است براي دوره جمهوريت، زبان نوشتاري به‌طور محسوسي به زبان گفتاري نزديك شده بود.

ادبيات دوره جمهوريت
پس از انقراض دولت عثماني و جنگ جهاني اول در سال 1923، دولت جمهوري تركيه نيز آغاز شد.
اين دوره را با توجه به ويژگي‌هاي ادبي آن به 3 دوره تقسيم كرده‌اند. 1ـ دوره 1923 تا 1940 (برقراري حكومت جمهوري) 2- دوره 1940 تا 1960 (دوره تك‌حزبي) و دوره 1960 تا امروز. مهم‌ترين دوره اين زمان سال‌هاي 1940 تا 1960 است كه به نام دوره «غريب» شهرت يافته است. «اورحان ولي» يكي از شاعران برجسته اين دوره است كه با ذكر نام او، شاعر پارسي زبان، نيما يوشيج در ذهن ايرانيان تداعي مي‌شود. او معتقد بود كه زبان خاصي براي سرودن شعر وجود ندارد. «شعر يعني هنري براي سخن گفتن».
شعر را نيز مي‌توان با زبان گفتاري نوشت و بايد از تمامي قوانين و چارچوب‌هايي كه در دوران مختلف تاريخ براي آن ساخته‌اند، جدا شود.
اورحان با تكيه بر سخنان «پل ادوارد» معتقد بود: «روزي فرا مي‌رسد كه ادبيات تنها با ذهن خوانده مي‌شود.» همچنين در اينجا بايد از نويسنده بنام ترك، اورحان پاموق (اورهان پاموك) نيز سخن گفت. او جايزه نوبل ادبيات 2006 را از آن خود كرد و از كتاب‌هاي مشهور او مي‌توان «نام من قرمز است» را نام برد. فرزانه دولت‌آبادي در سخنان پاياني خود شعري از اورهان پاموک را خواند و پس از آن بحث‌هايي از جانب حاضران مطرح شد.
در ادامه دكتر نجمه شبيري در خصوص تاثير اسطوره‌شناسي ايراني بر ادبيات تركيه در قرن 14 اشاره كرد و اين اتفاق را تكراري در جوامع اروپايي دانست و پس از آن به ظهور نئوكلاسيسم در قرن 20 اشاره كرد كه ريشه اصلي ادبيات ملي تركيه در قرن 14 ميلادي است.

تهران امروز

Advertisements

نوشتن دیدگاه »

RSS feed for comments on this post. TrackBack URI

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

ساخت یک وب‌گاه یا وب‌نوشت رایگان در وردپرس.کام.
Entries و دیدگاه‌ها feeds.

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: